Geçici Vergi Hesaplama

Basit usulde vergilendirilenler hariç olmak üzere ticari kazanç sahipleri, serbest meslek erbabı ve kurumlar vergisi mükelleflerinin üçer aylık kazançları üzerinden hesaplanan vergi türüne geçici vergi denir. Bu vergiye ilişkin düzenleme Gelir Vergisi Kanunu’nun 120. mükerrer maddesinde yer alır. Geçici vergi uygulaması yalnızca gelir vergisi ve kurumlar vergisi için geçerlidir.

Geçici vergi uygulaması, kâr-zarar hesaplamalarını yapan mükelleflerin vergilerini yıl sonunda toplu olarak ödemeleri yerine üç aylık periyotlarla hesaplayıp peşin olarak ödemelerini sağlar. Bu nedenle peşin vergi olarak da adlandırılır.

Bu vergi uygulamasının amacı, yıl sonunda işletmelerin yüklü şekilde ödemesi gereken vergi yükümlülüklerini dönemlere paylaştırarak hafifletmektir. Üç aylık periyotlarda ödenen geçici vergi tutarları, yıl sonunda verilen yıllık gelir veya kurumlar vergisi beyannamesi üzerinden hesaplanan vergiden düşülür.

Geçici vergiye tabi olan mükellefler şu şekilde sayılabilir:

• Gerçek usulde vergilendirilen ticari kazanç sahipleri,
• Serbest meslek erbapları,
• Kurumlar vergisi mükellefleri,
• Adi ortaklıkların ortakları ve komandit şirketlerin komandite ortakları.

Geçici vergi beyannamesi; ticari kazanç sahipleri, serbest meslek erbapları ve kurumlar vergisi mükelleflerinin üçer aylık periyotlar hâlinde, elde ettikleri kâr veya zarar durumunu resmî olarak beyan ettikleri belgedir. Bu beyannameyle yasal olarak belirlenen dönem sonlarında vergi ödemesi yapılabilir.

Geçici vergi beyannamesi, yıl sonunda ödenmesi gereken nihai gelir veya kurumlar vergisinden sayılarak peşin olarak hesaplanan verginin tahakkuk edilmesini sağlar. Yani bir önceki dönemlerde ödenmiş olan geçici vergi tutarlarının o dönem için hesaplanan toplam vergiden düşülmesini gerçekleştirir.

Gelir vergisi ve kurumlar vergisine uygulanacak geçici vergi oranları birbirinden farklıdır. Bu oranlar vergi mevzuatı çerçevesinde her yıl güncellenmektedir.

Buna göre 2025 yılında geçerli olan vergi oranları şu şekildedir:

Vergi Türü	Oran
Gelir Vergisi	%15
Kurumlar Vergisi	%25

Ancak bankalar, 6361 sayılı Kanun kapsamındaki şirketler, elektronik ödeme ve para kuruluşları, yetkili döviz müesseseleri, varlık yönetim şirketleri, sermaye piyasası kurumlarıyla sigorta ve reasürans şirketleri ve emeklilik şirketlerinin kurum kazançları üzerinden alınan geçici vergi oranı %30'dur.

Geçici vergi hesaplama sürecinde öncelikle vergi türünün belirlenmesi gerekir. Gelir vergisi ve kurumlar vergisine uygulanan geçici vergi oranları birbirinden farklıdır. Ancak her iki türde de hesaplamanın temel mantığı kümülatif (birikimli) esastır. Buna göre geçici vergi sadece son üç ayın kazancına değil, yılın başlangıcından (ocak ayından) itibaren hesaplama yapılan döneme kadarki toplam kazanca uygulanır.

Hesaplama, ilgili üç aylık dönemin sonunda, yılbaşından itibaren elde edilen toplam kazanç üzerinden yapılır. Daha önce ödenmiş olan vergiler düşülerek cari dönemin ödenecek tutarı bulunur. Kısacası geçici vergi hesaplamasının işleyişi, biriken kazancın vergisini hesaplayıp daha önce ödenen miktarı düşme şeklindedir.

Geçici vergi hesaplamasında şu adımlar izlenebilir:

• Matrahın Tespiti: İlgili dönemin sonu itibarıyla işletmenin ticari kâr veya serbest meslek kazancı tespit edilir. Bu kârdan kanunen kabul edilmeyen giderler (KKEG) düşülüp istisnalar eklenerek vergiye esas matrah bulunur.
• Vergi Oranı Uygulama: Bulunan matrah üzerinden gelir vergisi için %15, kurumlar vergisi için %25 vergi oranı uygulanır.
• Mahsup İşlemi: Hesaplanan toplam vergi tutarından önceki dönemlerde ödenmiş olan geçici vergiler düşülür.
• Ödenecek Tutarı Bulma: Kalan fark, cari döneme ait ödenecek geçici vergi tutarıdır.

Tablo üzerinden gelir vergisine ilişkin geçici vergi hesaplama örneği şu şekilde gösterilebilir:

Dönem	Kümülatif Matrah (Yılbaşından itibaren)	Kümülatif Hesaplanan Vergi (Matrah x 0.15)	Önceki Dönem Ödenen Vergi	Ödenecek Geçici Vergi
1. Dönem (Ocak-Mart)	₺40.000	40.000 x 0.15 = ₺6.000	₺0	₺6.000
2. Dönem (Ocak-Haziran)	₺90.000	90.000 x 0.15 = ₺13.500	₺6.000	₺7.500 (₺13.500 - ₺6.000)

Kurumlar vergisine ilişkin Ocak-Mart dönemine ait işletme geçici vergi hesaplama şu şekilde yapılabilir:

• Vergi Matrahı: ₺150.000
• Vergi Oranı: %20

Ödenecek geçici vergi miktarı = vergi matrahı x kurumlar vergisi oranı formülüyle;

150.000 x 0,20 = ₺30.000 olarak bulunur.

Geçici verginin doğru hesaplanması, yanlış beyan riskini ortadan kaldırmak ve dönemsel vergi yükümlülüklerini sağlıklı şekilde yerine getirebilmek açısından kritik öneme sahiptir. Bu nedenle hesaplama ve beyan sürecini doğru ve hızlı şekilde yönetebilmek için Mükellef'in geçici vergi hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Mizan, hesapların belirli bir tarihteki bakiyelerini gösteren bir tablodur. Geçici vergi hesaplaması için ilgili dönemin sonu itibarıyla alınmış olan geçici mizan kullanılır. Geçici mizan, muhasebe kayıtlarının doğruluğunu kontrol etmeyi sağlar ve hesapların borç ve alacak dengelerini göstermeyi amaçlar.

Mizan üzerinden geçici vergi hesaplama mali yılın başından ilgili dönemin sonuna kadar olan dönem için kümülatif şekilde yapılır. Hesaplama için öncelikle ilgili döneme ait mizanda yer alan gelir ve gider hesapları incelenir. Bu hesaplarda görülen tutarlar kullanılarak dönemsel ticari kâr belirlenir. Ticari kâr tespit edildikten sonra vergi mevzuatına göre gider olarak kabul edilmeyen kalemler (KKEG) bu tutara eklenir. Ardından geçmiş yıl zararları, indirim ve istisna tutarları gibi matrahtan düşülebilecek unsurlar dikkate alınarak geçici vergi matrahı oluşturulur. Son aşamada ilgili vergi oranı matrah üzerine uygulanır. Hesaplanan vergiden varsa önceki dönemlerde ödenen geçici vergiler mahsup edilir. Böylece mizan üzerinden geçici vergi tutarı belirlenir.