İşletme sahipleri açısından kuruluşun büyüklüğünü gösteren öz sermaye miktarı sürdürülebilir büyümenin temel taşını oluşturur. Yatırımcılar içinse işletmelerin finansal durumu hakkında bilgi edinmek istedikleri zaman bakmaları gereken kalemlerin başında gelir. Öz sermayenin doğru anlaşılması borç yönetimini kolaylaştırır ve kârlılık analizi yapmayı sağlar. Bu yazıda öz sermaye kavramı, sermayeyle arasındaki fark ve öz sermaye kârlılığı gibi konular hakkında detaylı bilgi bulabilirsiniz.
Öz Sermaye Ne Demek?
Bir işletmenin toplam varlıklarından borçlarının düşülmesi sonucunda kalan değere öz sermaye denir. Muhasebe literatüründe “öz kaynak” ya da “öz varlık” olarak adlandırılan bu kavram şirketin gerçek değerini ortaya koyar. Aynı zamanda işletme sahiplerinin veya ortaklarının şirket üzerindeki mülkiyet payını ve buna bağlı haklarını ifade eder.
Bilançonun pasif tarafında yer alan öz sermaye nakit paranın yanı sıra ödenmiş sermaye, yedek akçeler, geçmiş yılların kârları ve dönem net kârı gibi kalemlerin toplamıdır. Öz sermayenin pozitif olması şirkete ait varlıkların şirket borçlarını karşılayabildiğini gösterir.
Sermaye ve Öz Sermaye Arasındaki Temel Farklar
Sermaye ve öz sermaye kavramları hem finansal hem hukuki açıdan farklı anlamlar taşır. Sermaye, işletmenin kuruluş aşamasında ortaklar tarafından taahhüt edilen başlangıç değerini ifade eder. Öz sermayeyse işletmenin faaliyet süresince yaşadığı değer değişimlerini kapsayan daha geniş bir kümedir.
İki kavram arasındaki temel farklar şöyle sıralanabilir:
- Kaynağın Niteliği: Sermaye ortakların dışarıdan getirdiği değerdir. Öz sermayeyse bu başlangıç değerine ek olarak kuruluşun içeride ürettiği kârları da içerir.
- Değişkenlik: Sermaye, şirket ana sözleşmesinde tescil edilen sabit bir rakamdır ve değişmesi resmî prosedürle mümkündür. Öz sermayeyse her kâr/zarar döneminde değişen dinamik bir yapıya sahiptir.
- Kapsam: Sermaye, öz sermayenin alt kalemlerinden biridir. Yani her sermaye bir öz sermaye unsurudur ancak her öz sermaye kalemi ödenmiş sermaye değildir.
Öz Sermaye Nasıl Bulunur?
Öz sermaye işletmenin bilanço tablosundan bulunabilir. Halka açık şirketlerin mali tablolarına Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP) üzerinden erişilir. Finansal tablolar incelenirken bilançonun temel denklemi olan “Varlıklar = Yükümlülükler + Öz Sermaye” prensibiyle hareket edilir.
Varlıklar; nakit, alacak, stok ve maddi duran varlık gibi şirketin sahip olduğu tüm ekonomik kaynakları içerir. Borçlarsa kısa ve uzun vadeli yükümlülükleri kapsar. Öz sermaye şirketin faaliyetlerini sürdürebilme gücünü ve dış finansman ihtiyacını ölçmede önemli bir göstergedir. Bir işletmenin öz sermayesini bulmak için muhasebe kayıtlarındaki Öz Kaynaklar grubuna bakılır.
Bu grup bilanço tablosunda şu kalemleri içerir:
- Ödenmiş sermaye,
- Sermaye düzeltmesinin olumlu farkları,
- Hisse senedi ihraç primleri,
- Yeniden değerlemeden kaynaklanan değer artışları,
- Yasal yedekler,
- Statü yedekleri,
- Olağanüstü yedekler,
- Geçmiş yılların kârları veya zararları,
- Dönem net kârı veya zararı.
Öz Sermaye Nasıl Hesaplanır?
Bilanço, kurumun belirli bir tarihte sahip olduğu tüm varlıkları ve borçları listeler. Dolayısıyla bir şirketin öz sermayesi hesaplanırken bilanço verileri kullanılır. Bilançonun sağ ve sol tarafları arasındaki dengeyi temsil eden hesaplama şu şekilde yapılır:
Öz Sermaye = Toplam Varlıklar – Toplam Borçlar.
Pozitif sonuç şirketin kendi fonlarıyla güçlü bir yapıda olduğunu gösterirken negatif sonuç borçların varlıklardan fazla olduğunu ve riskin arttığını işaret eder.
Örneğin toplam varlıklarının değeri ₺500.000 olan bir işletmenin kısa ve uzun vadeli borçlarının toplamı ₺350.000 olsun. Bu işletmenin öz sermayesi ₺500.000 – ₺350.000 = ₺150.000 olarak hesaplanır. Bu örneğe göre işletmenin net değeri artıdadır.
Öz Sermaye Kârlılığı Nedir?
Öz sermaye kârlılığı (ROE – Return on Equity) işletmenin öz sermayesini ne kadar verimli kullandığını yansıtan bir finansal performans göstergesidir. Halka açık şirketlerin yatırımcılar tarafından incelenmesinde, finans kuruluşlarının kredi değerlendirmelerinde ve işletme sahiplerince yapılan performans analizlerinde sıkça kullanılır.
Bu oran, şirketin sahip olduğu öz sermaye üzerinden ne kadar kâr elde ettiğini ifade eder. Yüksek öz sermaye kârlılığı işletmenin sermayesini etkin kullandığını ve iyi bir yatırım getirisi sağladığını gösterir.
Öz Sermaye Kârlılığı Nasıl Hesaplanır?
Öz sermaye kârlılığını hesaplamak için şirketin net dönem kârıyla toplam öz sermayesi arasındaki ilişkiye bakılır. Formül şu şekildedir:
(Net Kâr / Öz Sermaye) x 100.
Hesaplama yapılırken dönem başı ve dönem sonu öz sermayenin ortalaması kullanılır. Çünkü net kâr bir yıl boyunca elde edilirken öz sermaye yıl içinde değişim gösterebilir. Çıkan sonuç yüzde bazında ifade edilir.
Örneğin bir işletmenin yıllık net kârı ₺300.000 ve öz sermayesi ₺2.000.000 ise öz sermaye kârlılığı (₺300.000 / ₺2.000.000) x 100 = %15 olarak hesaplanır. Bu oran işletmenin her ₺100 öz sermaye için ₺15 net kâr elde ettiği anlamına gelir.
Daha detaylı inceleme yapmak için DuPont analizi kullanılabilir. Bu yöntemde öz sermaye kârlılığı üç bileşene ayrılır: net kâr marjı, varlık devir hızı ve finansal kaldıraç. Bu analizde amaç şirket performansındaki değişimlerin hangi kaynaklardan meydana geldiğini ortaya çıkarmaktır. Derinlemesine finansal içgörü sunan DuPont analizinin yapılabilmesi için net satışların ve toplam varlıkların bilinmesi gerekir.
Yukarıdaki örneği DuPont analiziyle hesaplamak için net satışların ₺2.000.000, toplam varlıklarınsa ₺5.000.000 olduğunu kabul edelim:
- Buna göre net kâr marjı, net kâr/net satışlar işlemiyle bulunur: ₺300.000 / ₺2.000.000 = 0,15.
- Varlık devir hızı, net satışların toplam varlıklara bölümüyle elde edilir: ₺2.000.000 / ₺5.000.000 = 0,40.
- Finansal kaldıraçsa toplam varlıklar/öz sermaye işleminin sonucunda ortaya çıkar: ₺5.000.000 / ₺2.000.000 = 2,5.
- Üç oranın birbirleriyle çarpılmasıyla çıkan sonucu 100’le çarparak basit hesabın aynısı bulunur: %15.
İdeal Öz Sermaye Kârlılığı Kaç Olmalı?
İdeal öz sermaye kârlılığı sektöre, piyasa koşullarına ve ekonomik konjonktüre göre değişir. Finansal analistler şirketin geçmiş öz sermaye kârlılık oranlarına, sektörün ortalamasına ve benzer büyüklükteki şirketlerle karşılaştırmasına bakarak “ideal” seviyeyi belirler.
Genel olarak %10’un üzerindeki bir öz sermaye kârlılığı sağlıklı ve başarılı kabul edilir. Yatırımcılar çoğu durumda istikrarlı bir şekilde artan veya sürekli yüksek seyreden öz sermaye kârlılık oranlarına sahip işletmeleri tercih eder.
Öz Sermaye Maliyeti Nasıl Hesaplanır?
Öz sermaye maliyeti bir şirketin hissedarlarının yatırımları karşılığında bekledikleri getiri oranıdır. Borç maliyetinden farklı olarak öz sermaye maliyeti doğrudan bir fatura veya ödeme şeklinde görülmez. Daha ziyade bir fırsat maliyeti olarak değerlendirilir. Bu maliyet, işletmenin sermaye yapısı hakkındaki kararlarını ve yatırım projelerinin değerlendirilmesini doğrudan etkiler.
Sermaye Varlıklarını Fiyatlama Modeli (CAPM – Capital Asset Pricing Model) öz sermaye maliyetini hesaplamak için yaygın kullanılan bir yöntemdir. Formül şöyledir:
Öz Sermaye Maliyeti = Risksiz Faiz Oranı + Beta x (Piyasa Getirisi – Risksiz Faiz Oranı).
Risksiz faiz oranı olarak devlet tahvillerinin getirisi kullanılır. Beta katsayısı hisse senedinin piyasa hareketlerine olan duyarlılığını ölçer. Borsa İstanbul verilerinden hareketle hesaplanabilir. Piyasa getirisiyse BIST 100 endeksinin ortalama getiri oranını karşılar.
Örneğin risksiz faiz oranı %15, piyasa getirisi %25 ve beta katsayısı 1,2 olan bir işletme düşünelim. Bu işletmenin öz sermaye maliyeti 15 + 1,2 x (25 – 15) = %27 olarak hesaplanır. Bu oran yatırımcıların işletmeden yılda en az %27 getiri bekledikleri anlamına gelir.
Mükellef ile Finansal Süreçlerinizi Kolaylaştırın!
Mükellef olarak hem Türkiye’de hem yurt dışında şirket kuruluşundan finansal süreç yönetimine kadar geniş kapsamlı çözümler sunuyoruz. Mükellef’le şirketinizi kurabilir, yönetebilir ve globale açılabilirsiniz. Dilerseniz vergi ve muhasebe süreçlerinizi çevrim içi ortamda yürütebilirsiniz. Yapay zekâ destekli ön muhasebe programımız Robom’la fatura, fiş ve gelir-gider takibi yapmanız mümkün. Mobil uygulamamızı kullanarak işlemlerinizi 7/24 kontrol altında tutabilirsiniz. Siz de finansal süreçlerinizi hızlandırmak için şimdi Mükellef’e kaydolabilirsiniz.
